مجموعه شعر "ماه، حلقه ي بي انگشت"

سروده ي ميثم رياحي

چاپ اول: 1386-2008

ناشر: انتشارات داستان سرا

شمارگان: 1200 نسخه

قيمت: 12000 ريال

" ماه، حلقه ي بي انگشت " مجموعه 48 شعر در 3 دفتر : انگشت رويِ سنگ  (گزيده ي دفتر اول)، حلقه هاي اشاره (گزيده ي دفتر دوم)، اوراد (گزيده ي دفتر سوم) از ميثم رياحي است. سپيدهاي اين کتاب در فهرست شماره گذاري شده اند. تعداد معتنابهي از آنها کوتاه و در 1 صفحه اند. اين نخستين کتاب رياحي است که بچاپ رسيده. نسخه نرم، با روي جلد و پشت جلد سوا تجربه جديديست در خواندن کتاب شعر بر روي صفحه تصويرگر. نام کتاب استعاره ايست که از تخيل قوي شاعر حکايت مي کند.  ديسک/ قرص/ بشقاب صفحه ماه را رينگ/ حلقه/ طوقه دايره اي بي انگشت تصوير کردن بدعت خود را دارد. حافظ ماه را داس يا زورق، فرخزاد آنرا برگ زرد شاخه شبها ناميده اند؛ اينها نمونه هاي استعاري جانشيني کلامي در شعر فارسي اند.

اکثر آثار شعري جهان، تغزلي بوده که راوي اول شخص است.  "ماه، حلقه ي بي انگشت"  هم پيرو اين قرارداد است.  در بسياري از اشعار اين مجموعه راوي اول شخص مفرد است؛ اکثر آنها مخاطب 2م شخص مفرد تو/ت را بطور تصريحي نيز دربر دارند.  در اقليتي از آنها مخاطب تصريح نشده؛ لذا اول شخص مفرد من/م به مونولوگ مي پردازد.  اين را درشعرهاي تهوع، طرح، ضمانت، پياده رو مي توان ديد. در پاره اي از شعرها چرخش راوي از اول شخص به دوم يا سوم شخص وجود دارد؛ مانند چند روي يک سکه ص 44-47. 

کاربرد ترکيبات توصيف گر محيط طبيعي، بغناي تغزلي اين کتاب مي افزايد. تشريح نوآوريها و تجربه گراييهاي عاطفي اين کتاب نياز به تجزيه و تحليل تک تک اشعار دارد.  اين شعرهاي کوتاه، امپرسيونهاي ذهني با تداخل سطوري از عناصر طبيعي/ عيني است.  راوي همچون گردشگري در محيط جديد کنوني با جويده هاي خاطرات گذشته، سريع امپرسيونها را ضبط مي کند.  گويا اين جو اثيري در حال زوال را راوي تا آنجا که توان دارد مي خواهد به کتابت بکشد. گاهي سطر شعري در تعليق قرار گرفته، بدون فعل است.  نبود علامت گذاري با فاصله گذاري افقي و عمودي براي مکث در خوانش شعر جبران ميشود.  تصويرها مانند اسکن و شمارش کيان امواج است. در اين نوع القا بدنه آنها که ادامه حجم سيال درياست بطور تلويحي و ضمني ادراک مي شوند. اين روش، گسستگي بيان راوي با تردد ذهن شاعر مداخله گر در مسير روايت؛ يا جريان سيال ذهني شاعر با تردد راوي عيني گر  اشعار اين کتاب را پسامدرن مي کند. شايد اين گونه 2صدايي بين راوي تصويرگر و شاعر حافظه گرا را بتوان نوعي خاص از چندصدايي شعر پسامدرن دانست. اين تکنيک قابل غور و گسترش است. در آغاز اين مفصل اول شخص مفرد باخود يا مخاطب گپ مي زند.  در سطر پاياني راوي آسمان را مزاري مي خواند که مکمل محرکه غم در تصوير اشگ و سياهپوشي آغازني مفصل است. تردد راوي به عين با مزار و آسمان پيروزمندانه عاطفه را القا مي کند.  ص 22

مي دانم / بايد بگويم : زيبا

اشک بريزم

سياه بپوشم

آسمان

              مزاري بيش نخواهد بود

مطايبه بلطافت اشعار مي افزايد؛ نمونه حلقه چهارم.  در 2 بخش آخري کتاب ترکيب کلمات شبه- کتره اي pseudo-random ميشوند.  اين نوآوري قابل غور است.

" شباهتم به مرداب

سکوتم آويشن

و غربتي خاک است:

آرامگاه ِگندم           شانه ي باران

 دامنه ي دريا

در دستانِ نارنجِ يک حَوّا "

آويشن Thymus vulgaris يکي از گياهان دارويي در طب سنتي ايران و اروپا از تيره نعنا است.   آويشن درختچه‌اي کوتاه و پر شاخه‌است که برگهاي نازک و متقابل دارد. داراي گل‌هايي سفيد، چتري، منفرد است. گونه‌هاي مختلفي از آن در کوهستان‌هاي ايران مي رويند. نام‌هاي گوناگوني بخاطر گويشها و زبانهاي مختلف فلات براي اين گياه مي باشند. از جمله در همدان به آن آزربه؛ در کوخرد هرمزگان به آن اَوشُه؛ در آذربايجان به آن کهليک اُتيمي‌گويند. از سرشاخه‌ها و برگهاي خشک شده علفي و معطر اين گياه در صنايع غذايي، دارويي، بهداشتي و آرايشي استفاده مي‌شود. 

در شعر غلظت يا نسبت مقدار معنا بر تعداد کلمات بکاررفته، بالاتر از نثر است.  چون عاطفه شعر قدرتمند است پس زبان آن داراي عضلات است.  عناصر کاربرده در شعر آنرا قدرتمند مي کنند.  اين را ميتوان در بسياري از اشعار اين کتاب ديد.  از قلم انداختن حروف اضافه و ربط تا طرد واژه هاي غيرحسي مجرد.  کاربرد اسمها و افعال بسيط و حسگرا ساختار شعر ها را تخيل پذير و القايي مي کند.  اين نوع نشان دادن با چند کلمه، بهينه سازي جو شعري مي باشد که از وراجي محاوره اي بدور است.  اين که حوا سيب خورد يا گندم؛ از خانه پدري هبوط کرد؛ بستگي به منبع داستان دارد.  ولي مفصل فوق هر دو را خلاقانه تداعي مي کند: گندم و نارنج بجاي سيب.  اين شايد تاثير ناخودآگاه استان گلستان با نارنجستانهاي غني آن مي باشد.

شعر از زبان با کلمات قاموسي Denotation   و ذهني  Connation تشکيل مي شود. اولي معناي کتابي کلمه ست؛ دومي معناي تلويحي، تصويري، عاطفي که بر معناي اولي الويت دارد.  نمونه: سيب در معناي قاموسي ميوه ايست سرخ، سفيد، شيرين، آبدار، تخمدار.  سيب در معناي عاطفي بار هاي زير را دارد: سرخي آن شهوت، بارآوري، خشم را متبادر مي کند.  سيب نماد درخت حيات، دانش، آدم و حوا، هبوط آنها، خرمن خريفي، جاذبه نيوتن هم ميتواند باشد. در عين حال هر کلمه در شعر معني ويژه مربوط به آن شعر را دارا مي باشد. زيرا در بافتار عاطفي يک شعر مشخص، کلمات قاموسي در اين شعر، رنگ محلي اين شعر بخصوص را ميگيرند.  دراين مورد، معني کلمات مشترک در شعر فروغ با شعر اخوان تفاوتهاي عاطفي را بذهن مخاطب متبادر مي کنند. همين را در شعر فردوسي و حافظ ميتوان ديد که يک کلمه در بار عاطفي متمايز دارد.

تصوير واژه-نماهاي ذات concrete مربوط به حسهاي تنانه پرماسيدن/لمس، بويايي، چشايي، شنوايي، جنبيدن، دما، بينايي، تعادل اند.  تصوير در شعر آن کلمه را براي خواننده با آوردن تصوير ذهني محاط بر ان کلمه جاندار ميکند. نقاد در خوانش شعر تصويرها را تسبيح کرده؛ سپس توارد ذهني آنها را درنظر گرفته.  اگر شاعر چيزي را با اسب قياس کرده؛ خواننده حرکت اسب را درنظر مي آورد.  چه منظر، بو، صدا، قدرت، رنگ، در ذهن متبادر مي کند.  گاهي تصوير با متضاد خود مي آيد تا تنش پديد آورد.  تنش دراما /اجرا، پرادوکس/تناقض،  contrast / تقابل، را تشديد مي کند.  گاهي تصوير بخشي از تشبيه (يک شيئي مانند چيز ديگر)، استعاره (يک شيئي برابر چيز ديگر)، دگرنامي (يک شيئي مجاور چيز ديگر) است.

نقد شعر عبارت است از ديکودينگ decoding /تجزيه شعر به عناصر مربوط به معني شعر.  نقد داوري درستيها و خطاهاي يک شعر نيست. حفاري ذهن شاعر با کليدها کلامي درون يک شعر است. بايد براي نقد شعر آن را آهسته خواند؛ عواطف آنرا پذيرا شد؛ به معناي آن توجه کرد؛ سپس آنرا بلند خوانده به صداي شعر و ظاهر بصري آن توجه کرد. شعر با القاي محرکه ها مانند شادي /غم و احساسات مانند عشق خود را از نثر مجزا مي کند. کاربرد زبان از نيمکره چپ مغز، ثانوي است و ابزاري.  صميميت و نيت شاعر با عواطف درون شعر برآمده از نيمکره راست مغز، بخواننده سرريز مي کند؛ نه با زبان. هر رمالي با زبانبازي طرف را مجاب مي کند. اين عواطف ند که حقيقت شخصيت شاعر را برملا مي کنند تا خواننده باو و شعرش اعتماد کند. زبان را مي توان با دروغ و نيت کاذب هم بکار برد؛ مانند خطابه هاي تبليغي و تجارتي. ولي عاطفه پليد را نمي شود کتمان کرد. هر استاد زبان فارسي مي تواند با کلامي فاخر و فنون صحيح سنتي شعر بنويسد؛ از زبان آنهم، خيلي راضي باشد؛ بقول ناصرالدين شاه "امروز از خودمان خوشمان آمد" را وارد بداند.  پروفسور خانلري، نفيسي، هشترودي علاوه بر تخصص آکادميک زبان فارسي دستي هم در شعر داشتند. ولي نبود عاطفه در شعر مچ اين نوع شاعر زبانباز يا مدرس را مي گيرد؛ از زمين ديم بلسان اليوت ذهن عقيم شاعر را، مخاطب احساس مي کند؛ از آن دوري مي جويد. از اينرو تاريخ، خيل شاعران هر دوره را غربال مي کند.  آنها که صداقت عاطفي شفاف در شعرشان است؛ شخصيت و وجدان انسانگرا دارند؛ نوگرايي در شعر شان در تاريخ ميماند. 

اشعار مندرج در کتاب "ماه، حلقه ي بي انگشت" پر از صفا و صميميت اند. اين صميميت شفاف بوده به خواننده سرايت مي کند. ساختار دروني اشعار مالامال از هوا، باران، رايحه، رنگ براي درنگ خواننده است. اين مجموعه خواننده را بزيارت بخشهايي از تجربه و محيط شاعر مي برد.  شاعر با خلوص عواطف، خواننده را براي سهيم کردن در تجارب شعري خود مي خواند؛ با گشادگي او را بر سفره اين تجربيات مي نشاند.  اين است راز موفقيت شاعر.

آگوست 2008